Kakkerlak of kever: zo zie je het verschil

Die snelle check voorkomt dat je onnodig bestrijdingsmiddelen gebruikt. Veel kevers zijn toevallige bezoekers van buiten, terwijl een gebouwgebonden kakkerlaksoort bij warmte, voedsel en leidingen reden is om verder te zoeken. Ook buitenlevende kakkerlakken kunnen toevallig binnenkomen. Wil je daarna breder lezen over plaagdieren in huis, dan vind je meer praktische gidsen in de categorie ongedierte.

De snelste herkenning: rug, antennes en achtereind

Begin niet met kleur. Donkerbruin, zwart of roodbruin komt bij zowel kevers als kakkerlakken voor. De bouw van het insect is betrouwbaarder. Bij kevers zijn de voorvleugels verhard tot dekschilden, elytra genoemd. Die harde dekschilden bedekken de vliegvleugels en sluiten meestal als twee klepjes tegen elkaar aan. NC State University noemt dat middennaadje een hoofdkenmerk van kevers: de harde voorvleugels ontmoeten elkaar in een lijn over het midden van de rug. Bron: NC State, Coleoptera

Bij kakkerlakken zie je dat rechte keverdeksel niet. Volwassen dieren hebben vaak vlak liggende, leerachtige vleugels waarbij de ene vleugel iets over de andere valt. Sommige soorten of vrouwtjes hebben korte vleugelstompjes, waardoor ze extra keverachtig lijken. Kijk dan naar de antennes: kakkerlakken hebben lange, dunne antennes die ongeveer lichaamslang of langer zijn. Aan het achtereind zitten twee korte, gelede uitsteeksels, de cerci. Kevers hebben die cerci niet.

Kijk eerst naar de rug, niet naar de kleur

Een zwarte of donkerbruine kleur zegt weinig. Een loopkever, meeltor of kerkhofkever kan op het eerste gezicht lijken op een kakkerlak, zeker als het dier snel wegschiet. Andersom wordt het vrouwtje van de oosterse kakkerlak vaak voor een kever aangezien omdat ze donker is en geen lange vleugels over de rug heeft.

Pak daarom een zaklamp en kijk van bovenaf. Zie je twee harde rugplaten met een nette lijn ertussen, dan wijst dat sterk naar kever. Zie je gladde, overlappende vleugels zonder harde middennaad, kijk dan verder naar antennes, kop en cerci. Bij een platgedrukt of beschadigd dier kan één kenmerk misleiden, maar drie kenmerken samen geven meestal genoeg richting.

Let ook op wantsen. Een wants is geen kever en geen kakkerlak, maar sommige soorten komen in huis overwinteren. De Amerikaanse dennenzaadwants en andere stinkwantsen hebben overlappende vleugeldelen en kunnen bruin en langwerpig zijn. Herken je een schildvormig lijf of een duidelijke wantsengeur, kijk dan ook naar onze gids over stinkwantsen in huis.

Waarom kakkerlakken zo plat lijken

Kakkerlakken zijn gebouwd voor kieren. De University of Minnesota Extension beschrijft kakkerlakken als platte, ovale insecten met lange antennes, een kop die van bovenaf verborgen lijkt en stekelige poten. Ook vermeldt deze bron dat jonge kakkerlakken op volwassenen lijken, maar kleiner en zonder vleugels zijn. Bron: University of Minnesota Extension

Dat platte lijf is niet alleen een indruk. In onderzoek aan Amerikaanse kakkerlakken konden dieren door zeer lage spleten kruipen door hun lichaam sterk samen te drukken. De studie in PNAS beschrijft onder meer dat Amerikaanse kakkerlakken een spleet van ongeveer 3 millimeter konden passeren. Dat verklaart waarom een kakkerlak plots onder een plint, koelkast of kast kan verdwijnen. Bron: PNAS via PubMed Central

Toch is vorm alleen geen sluitend bewijs. Sommige loopkevers zijn ook laag en langwerpig. Gebruik de vorm vooral als extra signaal: een plat, ovaal dier met zeer lange antennes, stekelige poten en cerci is veel verdachter dan een bolle kever met een harde middennaad.

Jonge kakkerlak of keverlarve?

Bij kleine dieren wordt de verwarring groter. Kakkerlakken hebben een onvolledige gedaanteverwisseling: uit het ei komt een nimf, een jonge kakkerlak die al duidelijk op een volwassen kakkerlak lijkt. Hij mist meestal vleugels en is kleiner, maar de bouw, poten en antennes verraden de groep. Vind je meerdere nimfen in dezelfde ruimte, laat dan de soort bepalen. Bij een gebouwgebonden soort kan dat wijzen op ontwikkeling binnen. Een nimf van een buitenlevende soort kan juist van buiten of met materiaal zijn binnengekomen.

Kevers hebben een volledige gedaanteverwisseling. Hun larven lijken niet op volwassen kevers. Denk aan een meelworm, een larve van een tapijtkever of een engerling: wormachtig, rupsachtig of behaard, vaak zonder harde dekschilden. Vind je zulke larven in meel, havermout, vogelvoer of dierenvoer, dan is een voorraadprobleem waarschijnlijker dan een kakkerlakkenprobleem. Dat lijkt op de aanpak bij meelmot in de keukenkast en andere voorraadplagen: bron zoeken, aangetaste verpakking wegdoen en droogwaren luchtdicht bewaren.

Kevers die vaak voor kakkerlakken worden aangezien

In huis gaat het meestal om een paar terugkerende groepen. Loopkevers zijn donker, snel en vooral actief in de avond of nacht. Ze leven normaal buiten en jagen daar op kleine bodemdieren. De University of Minnesota Extension vermeldt dat ground beetles binnenshuis vooral hinderlijk zijn, geen gebouwen, voedsel of kleding aantasten en zich binnen meestal niet voortplanten. Bron: University of Minnesota Extension, ground beetles

Meeltorren en andere voorraadkevers horen bij een andere situatie. Vind je kevers of larven in of rond oude bloem, granen, pasta, noten, vogelvoer of hondenbrokken, dan moet je de voorraadkast uitpakken. Gooi aangetaste producten weg in een afgesloten zak, stofzuig naden en plankdragers en bewaar nieuwe droge voorraad in goed sluitende kunststof, glazen of metalen bussen. Zie je vliegende motjes bij de voorraad, dan past de gids over voedselmotten beter.

De kerkhofkever is groot, matzwart en traag. Hij kan door zijn donkere kleur en langwerpige lijf schrik geven, maar heeft de typische keverdekschilden. Ook boktorren kunnen voor verwarring zorgen omdat sommige soorten zeer lange antennes hebben. Bij boktorren blijft de rug doorslaggevend: harde dekschilden met middennaad, dus geen kakkerlak.

De Amerikaanse dennenzaadwants herkennen

De Amerikaanse dennenzaadwants, ook bladpootrandwants genoemd, wordt in de herfst geregeld voor een kakkerlak of kever aangezien. Volwassen dieren zijn ongeveer 2 centimeter lang, langwerpig en roodbruin, met lange oranjerode antennes en een witte tekening op de vleugels die vaak op een h lijkt. Het duidelijkste kenmerk zit aan de achterpoten. Het onderbeen heeft daar een platte verbreding die op een blaadje lijkt. Een rechte middennaad zoals bij een kever heeft hij niet, en de twee staartjes van een kakkerlak ontbreken ook.

De soort komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika en wordt in Nederland sinds 2007 gezien. Hij leeft van het sap van jonge kegels van naaldbomen en is van augustus tot oktober het actiefst. In de herfst zoeken volwassen dieren een beschutte plek om te overwinteren, en daarbij komen ze ook binnen. Voor mensen is hij vrijwel onschuldig, maar bij gevaar geeft hij een sterk ruikende vloeistof af. Vang hem daarom met een glas en zet hem buiten. Bron Wikipedia, bladpootrandwants

Kakkerlakken die je in Nederland kunt tegenkomen

Als de kenmerken echt naar kakkerlak wijzen, is de soort belangrijk. Niet elke kakkerlak in huis betekent hetzelfde. Het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen noemt de Duitse kakkerlak de meest voorkomende kakkerlak in Nederland. Volwassen dieren zijn ongeveer 1,1 tot 1,5 centimeter lang, strogeel tot lichtbruin en hebben twee donkere lengtestrepen op het borstschild. Ze houden van warme, vochtige plekken en worden vaak gevonden in keukens, horeca en andere gebouwen met voedsel. Bron: KAD, Duitse kakkerlak

De oosterse kakkerlak, ook bakkerstor genoemd, is groter en donkerder: roodbruin tot blauwzwart. Juist deze soort wordt vaak voor een kever aangezien. Het KAD vermeldt dat alleen het mannetje goed ontwikkelde vleugels heeft, maar niet kan vliegen. Vrouwtjes hebben korte vleugelstompjes en zien daardoor extra keverachtig uit.

Boskakkerlakken vormen een aparte valkuil. Ze zijn echte kakkerlakken, maar leven buiten in natuur, tuinen en strooisel. Volgens het KAD kunnen inheemse boskakkerlakken en enkele zuidelijke soorten per ongeluk binnenkomen, onder meer via open ramen, naden, kieren of haardhout. Binnen vinden ze niets om een blijvende plaag te vormen; biociden zijn dan niet wenselijk en niet nodig. Bron: KAD, boskakkerlakken

Maak een foto waar je echt iets aan hebt

Probeer het dier niet met blote handen te pakken. Zet er rustig een glas of doorzichtig bakje overheen en schuif er een stevig papiertje onder. Zo kun je kijken zonder dat het dier wegschiet. Maak daarna foto’s van boven, van opzij en van het achtereind. Leg een munt, liniaal of luciferdoosje naast het potje voor schaal.

1. Fotografeer van boven met goed licht, zodat rug en middennaad zichtbaar zijn.
2. Fotografeer van opzij om te zien of het dier plat of bol is.
3. Zoom in op antennes en achtereind, vooral op eventuele cerci.
4. Noteer vindplaats: keuken, badkamer, kelder, voorraadkast, raam of bij haardhout.
5. Noteer tijdstip en aantal dieren. Eén vondst is iets anders dan herhaalde vondsten.

Vindplaats is ondersteunend bewijs, geen definitief kenmerk. Een kakkerlak kan toevallig in een gang lopen en een kever kan in de keuken belanden. Maar een patroon helpt: meerdere platte dieren achter de koelkast vragen om andere stappen dan één harde kever bij de achterdeur.

Wat je nu veilig doet

Als het dier waarschijnlijk een kever van buiten is, vang hem en zet hem buiten weg. Controleer daarna deuren, kelderramen, ventilatieroosters, kieren rond leidingen en stapels bladeren of hout vlak tegen de gevel. Een hor of kierafdichting is dan vaak zinvoller dan spuiten. Zie je vooral vochtige plekken en veel kleine kruipende dieren, vergelijk de situatie ook met pissebedden in huis: vocht en toegangen zijn dan vaak de kern.

Bij voorraadkevers pak je de bron aan. Haal de voorraadkast leeg, controleer ook gesloten kartonnen verpakkingen, vogelvoer, diervoer, noten en oude bakmixen. Gooi aangetaste producten weg, reinig de kast droog en plaats schone voorraad in luchtdichte bussen. Gebruik liever geen insectenspray in een voedselkast; bronverwijdering en afsluiten zijn daar belangrijker.

Bij een mogelijke kakkerlak is de eerste stap juist bewaren en vastleggen. Bewaar een exemplaar in een afgesloten potje of zakje voor determinatie. Stofzuig kruimels, neem vetfilm af, ruim afval af, sluit voedsel af en houd randen rond gootsteen, vaatwasser en koelkast droog. Zet plakvallen strak langs plinten of bij apparaten om activiteit te volgen, niet als enige oplossing.

Wanneer zelf doen stopt

Laat de soort professioneel vaststellen als je meerdere kakkerlakachtige dieren, nimfen of eipakketjes vindt, of herhaalde vondsten in meerdere kamers hebt. Bij bevestiging van een gebouwgebonden plaagsoort bespreek je vervolgens de bestrijding. Dat geldt extra in appartementen, studentenhuizen, zorginstellingen, horeca of woningen boven bedrijfsruimtes. Kakkerlakken kunnen zich via leidingdoorvoeren, schachten en kieren verplaatsen. Een goede aanpak begint met soortbepaling, inventarisatie en gericht behandelen van schuilplaatsen, niet met willekeurig spuiten.

Gebruik geen mengsels van sprays, poeders, lokmiddelen of huis-tuin-en-keukenmiddelen. Middelen kunnen dieren juist verspreiden, voedseloppervlakken besmetten of risico geven voor kinderen en huisdieren. Als er een biocide wordt gebruikt, moet dat een in Nederland toegelaten middel zijn en moet het etiket letterlijk worden gevolgd. Het KAD adviseert bij Duitse en oosterse kakkerlakken een deskundige bestrijding met inventarisatie, plan van aanpak en nazorg.

Twijfel je alleen over de naam van het insect, laat dan eerst determineren. Een scherpe foto kan genoeg zijn, maar bij twijfel is een bewaard exemplaar beter. Zo voorkom je dat je een onschuldige loopkever behandelt als plaag, of juist een beginnende kakkerlakkenactiviteit mist.